Ψυχική Νόσος: Ένας «Εσωτερικός Συνεργάτης»;

 

Η έννοια της ψυχικής νόσου ή διαταραχής είναι στενά συνυφασμένη με τη ψυχολογία και τη ψυχοθεραπεία. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που θεωρούν πως ο σκοπός της επίσκεψης σε έναν ψυχολόγο είναι να τους διαγνώσει, να τους πει «τι έχουν», και έπειτα να τους πει αυτό που χρειάζεται να κάνουν για να το «ξεφορτωθούν».

Από την άλλη, έννοιες όπως «αγχώδης διαταραχή», «κατάθλιψη», «ψυχαναγκασμός» ή «ναρκισσιστική διαταραχή» είναι πλέον τόσο ευρέως διαδεδομένες σε κοινωνικά και άλλα μέσα, που ο κόσμος μοιάζει να μπαίνει σε μία διαρκή ανησυχία για το αν μία ή περισσότερες συμπεριφορές τους αποτελούν ένδειξη ύπαρξης κάποιας διαταραχής. Με κάποιο τρόπο το άγχος για την ύπαρξη ή όχι κάποιας ψυχικής διαταραχής, μοιάζει ενίοτε να είναι μεγαλύτερο της σημασίας που μπορεί να έχει μία διαταραχή για το ίδιο το άτομο και τον εσωτερικό του ψυχισμό.

Τι Σημαίνει Ψυχική Νόσος;

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (2022), ως ψυχική διαταραχή ορίζεται η κλινικά σημαντική διατάραξη της γνωσιακής λειτουργίας, συναισθηματικής ρύθμισης και συμπεριφοράς του ατόμου, με δυσφορία και έκπτωση σε σημαντικούς τομείς λειτουργικότητας. Με άλλα λόγια, για να χαρακτηριστεί μία κατάσταση ως διαταραχή, χρειάζεται να επηρεάζεται σημαντικά η φυσιολογική λειτουργικότητα του ατόμου στους σημαντικότερους τομείς της ζωής του.

Πού και πού ακούγεται ότι, για να το θέσω απλά, ότι οι ψυχικές διαταραχές είναι «συμπτώματα που κάποιος κακόβουλος νους αποφάσισε μια μέρα να τα οργανώσει σε ομάδες, ώστε να μπορεί να αποδίδει ψεύτικες ταμπέλες σε ανθρώπους για να τους ελέγχει».

Δεν είναι έτσι. Είναι υπαρκτά ψυχικά «μορφώματα», στατιστικά σημαντικά, συστηματικά επανεμφανιζόμενα και διακριτά σύνολα ψυχικών συμπτωμάτων. Η κατηγοριοποίηση και τα διαγνωστικά κριτήρια των ψυχικών διαταραχών προέκυψαν ύστερα από επιστημονική έρευνα και αποσκοπούν κυρίως στη διευκόλυνση της επικοινωνίας μεταξύ των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, καθώς και του θεραπευτικού εγχειρήματος, τόσο σε ψυχοθεραπευτικό όσο και φαρμακευτικό επίπεδο. Όμως, δεν προορίζονται για «κατανάλωση» από τους ίδιους τους θεραπευόμενους/ασθενείς - μία διαδικασία συνήθως αυθαίρετη και ψυχικά επιζήμια.   

Η Ψυχική Νόσος ως ένας «Εχθρός Απ’ Έξω»

Συχνά, τόσο από ψυχίατρους όσο και από ψυχοθεραπευτές, η ψυχική νόσος αντιμετωπίζεται ως ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί το συντομότερο. Ψυχοθεραπευτικές τεχνικές, εργαλεία, στόχοι, φάρμακα, όλα με κάποιο τρόπο αποσκοπούν στην καταπολέμησή της. Επαγγελματίας και ασθενής είναι σαν να μπαίνουν σε έναν αγώνα δρόμου με τη νόσο για να προλαμβάνουν και να διαχειρίζονται την εκδήλωσή της. Το άτομο μπορεί ακόμα να πιστέψει ότι αυτό που του συμβαίνει είναι απλά κάτι που του έτυχε, κάτι ξένο, τελείως ασύνδετο με τον εαυτό του, τον ψυχισμό του, τη προσωπική του ιστορία, όπου τα συμπτώματα είναι «κακά», άχρηστα, «για πέταμα», που καλό είναι να αγνοούνται, να σκεπάζονται, ή να καταστέλλονται.

Βέβαια, είναι αλήθεια ότι, σε αρκετές περιπτώσεις, το άτομο δυσκολεύεται τόσο πολύ που μία τέτοια προσέγγιση κρίνεται απαραίτητη, και είναι καλό που ακολουθείται. Άλλοι πάλι, ανεξαρτήτως της κατάστασής τους, ενδέχεται να αρκούνται σε μία τέτοια προσέγγιση. Είναι σημαντικό να ακολουθεί κανείς αυτό που νιώθει ότι του ταιριάζει.

Η Ψυχική Νόσος ως ένας «Σύμμαχος Από Μέσα»

Στις πολλές περιπτώσεις όμως που το άτομο είναι σε θέση να αναρωτηθεί για τον εαυτό του, να επεξεργαστεί τα συναισθήματά του, και να παραμείνει σχετικά λειτουργικό στη ζωή του, η παραπάνω προσέγγιση μοιάζει να αφήνει τη ψυχική νόσο «παραπονεμένη». Κανείς δεν στέκεται, δεν στήνει αυτί να την ακούσει, να την καταλάβει. Πόσο μάλλον να τη δει, να τη χαιρετήσει. Να τη ρωτήσει, «γιατί βρίσκεσαι εδώ;», «ποιος είναι ο στόχος σου;», ή «τι μπορώ να κάνω για σένα;». Παραμένει απομονωμένη, αποκλεισμένη, κάνοντας αυτό που ξέρει τόσο καλά να κάνει – κάτι βέβαια που για το ίδιο το άτομο παραμένει επώδυνο.

Ίσως ένας τόσο εσωτερικός αναστοχασμός να ξενίζει - το καταλαβαίνω. Ίσως να αναρωτιέσαι, «μα καλά, τι νόημα έχει να δώσω χώρο σε αυτό που με πονάει;». Και θα έχεις δίκιο. Η εσωτερική ένταση που φέρει ο διαταραγμένος ψυχισμός είναι πράγματι επώδυνη. Είναι φυσιολογικό να προσπαθούμε να κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας για να τη καταπολεμήσουμε, να τη διώξουμε μακριά, να τη «ξεριζώσουμε». Άλλωστε, στη πορεία διαπιστώνουμε ότι η αυτή η ένταση έχει εκπληκτική επιμονή, τρομερό πείσμα. Αντιστέκεται.

Γιατί έτσι; Γιατί να μας «συστήνεται» με αυτόν τον τρόπο; Μήπως χρειάζεται κάτι; Μήπως ζητάει κάτι; Άραγε τι θα συμβεί αν προσπαθήσουμε να της το δώσουμε, σιγά σιγά; Αυτό τον χώρο, αυτή την ακρόαση;

Αν φανταστούμε τον άνθρωπο ως ένα ον όχι καθοριζόμενο από άκαμπτες και αμετακίνητες ετικέτες νοσηρότητας, αλλά ευρισκόμενο σε μία διαρκώς δυναμική διαδικασία, όπου κάθε τι που κάνει, σκέφτεται και νιώθει αποσκοπεί στην ανάπτυξη και εξέλιξή του (όπως άλλωστε κάθε έμβιο ον), τότε η ψυχική νόσος αποτελεί ίσως το μόνο «κανάλι» μέσα από το οποίο το άτομο είναι σε θέση να συναντήσει, να γνωρίσει, τον εαυτό του. Όλα εκείνα τα συμπτώματα που βιώνουμε τόσο επώδυνα, που τα θεωρούμε «για πέταμα» και προσπαθούμε να τα ξεφορτωθούμε – η απελπισία, το αδιέξοδο, ο φόβος, η ενοχή – ίσως και να είναι ακριβώς εκείνα που χαράζουν και υποδεικνύουν τη πορεία προς την εσωτερική μας ισορροπία. Ίσως πάλι να αναρωτιέσαι, «αδιέξοδο είναι, τι να πει;» - και όμως, όλα κάτι λένε.

Αρκεί να είμαστε σε θέση να τους δώσουμε τον χώρο που ζητάνε, και ένα καλό αυτί. Η ασφάλεια και η εμπιστοσύνη που καλλιεργείται σε μία ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να επιτρέψει ένα τέτοιο σταδιακό άνοιγμα. Ένα άνοιγμα που, όταν συμβαίνει, φέρει τόση ανακούφιση, αφού η εσωτερική ένταση βρίσκει επιτέλους δίοδο απελευθέρωσης. Δεν χρειάζεται πλέον να καταναλώνουμε τόση πολλή ενέργεια για να της αντιστεκόμαστε.

Όσο παράξενο λοιπόν και να ακούγεται, θα λέγαμε ότι με κάποιο τρόπο η ψυχική νόσος λειτουργεί ως ένας «εσωτερικός σύμμαχος», «συνεργάτης» καλύτερα, ως ένα λιθαράκι πάνω στο οποίο, αν στηριχθούμε, θα μπορέσουμε να επιστρέψουμε στον εαυτό μας.

 

Πηγές:

Lambers, E. (1994). The person-centred perspective on psychopathology: the neurotic client. In D. Mearns (Ed.), Developing Person-Centred Counselling (pp. 105-109). London: SAGE Publications.

World Health Organization. (2022, June). Mental disorders. https://www.who.int/news-room/factsheets/detail/mental-disorders.